Staw w Lewkowie. Woda w parku pałacowym to nie tylko ozdoba

Lewków pod Ostrowem Wielkopolskim kojarzony jest przede wszystkim z klasycystycznym pałacem Lipskich. Podczas naszej wizyty zainteresował nas jednak inny element zabytkowego założenia — parkowy staw i niewielki ciek, którym przepływa woda.

Na pierwszy rzut oka staw można uznać przede wszystkim za element kompozycji historycznego parku. Bliższe przyjrzenie się terenowi pokazuje jednak, że jest częścią większego układu wodnego. Woda dopływa do niego od zachodu, od strony Michałkowa, a po przejściu przez zbiornik odpływa dalej w kierunku Niedźwiady.

Potwierdza to opracowanie Zdzisława Jana Małeckiego i Pawła Gołębiaka Funkcje stawu parkowego w Lewkowie. Autorzy określają staw jako regulator stosunków wodnych parku i wskazują również na jego niewielki wpływ na łagodzenie przepływu fali powodziowej.

Pałac Lipskich i park w Lewkowie

Pałac w Lewkowie powstał w latach 1788–1791 z inicjatywy Wojciecha Lipskiego, łowczego kaliskiego i generała adiutanta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Klasycystyczna rezydencja została wzniesiona dla Wojciecha Lipskiego i jego żony Salomei z Objezierskich. Majątek należał do rodziny Lipskich aż do okresu II wojny światowej.

Autorstwo projektu pałacu przypisywane jest Janowi Christianowi Kamsetzerowi, nadwornemu architektowi Stanisława Augusta. Charakterystycznym elementem frontowej elewacji jest czterokolumnowy portyk joński zwieńczony tympanonem z napisem „Sobie, Swoim, Przyjaciołom, Potomności”.

Równolegle z powstawaniem zespołu rezydencjonalnego założono po południowej stronie pałacu park krajobrazowy. Staw z wyspą znajdował się w jego środkowej części już w historycznym założeniu. Po północnej stronie pałacu funkcjonował natomiast folwark z zabudowaniami gospodarczymi.

To ważny kontekst dla dalszej części historii. Staw od początku był elementem krajobrazu otaczającego rezydencję, ale jego znaczenie nie ograniczało się wyłącznie do funkcji dekoracyjnej.

Jeden staw, ale część większego układu wodnego

Staw jest dziś jednym z najbardziej charakterystycznych elementów parku. Ma wyspę, otaczają go stare drzewa i alejki, a nad węższymi fragmentami wody poprowadzono niewielkie mostki. Mimo takiego ukształtowania jest to jeden zbiornik, a nie zespół kilku stawów.

W opracowaniu z 2010 roku jego powierzchnię określono na 0,72 ha. Dokumentacja związana z późniejszą rewaloryzacją zespołu pałacowo-parkowego podaje natomiast 6355 m² powierzchni lustra wody. Różnica może wynikać między innymi z odmiennego czasu i sposobu wykonania pomiarów.

Znacznie ciekawsze od dokładnej powierzchni jest jednak to, jak staw funkcjonuje.

Podczas spaceru po parku zwróciliśmy uwagę na niewielki ciek oraz konstrukcję znajdującą się po wschodniej stronie zbiornika. Za nią teren wyraźnie się obniża, a woda odpływa dalej poza park. Zestawienie tych obserwacji z opracowaniem dotyczącym funkcji stawu pozwala odtworzyć drogę, którą woda pokonuje przez Lewków.

^{W tym miejscu do stawu parkowego w Lewkowie dopływa woda z rowu odwadniającego tereny położone od strony Michałkowa.}

Woda przychodzi od strony Michałkowa

Według Małeckiego i Gołębiaka staw zasilany jest rowem odwadniającym podmokłe tereny położone od zachodu, od strony Michałkowa. Rów ten prowadzi dalej do Niedźwiady. Sam staw znajduje się w zlewni tej rzeki, będącej lewobrzeżnym dopływem Ołoboku.

W uproszczeniu droga wody wygląda więc następująco:

tereny od strony Michałkowa → rów odwadniający → staw parkowy w Lewkowie → odpływ ze stawu → Niedźwiada.

To istotne rozróżnienie, ponieważ Niedźwiada nie przepływa przez sam park. Staw jest częścią jej zlewni i został włączony w niewielki układ odprowadzający wodę z terenów położonych na zachód od zespołu pałacowego.

Dalszy przebieg odpływu można dostrzec również w krajobrazie poza parkiem. Podczas przygotowywania materiału prześledziliśmy go na zdjęciach lotniczych. Na polach po wschodniej stronie Lewkowa przebieg cieku zdradza między innymi pas roślinności prowadzący w kierunku Niedźwiady. Jest to nasza obserwacja uzupełniająca informacje zawarte w opracowaniu hydrologicznym.

Staw zatrzymuje wodę

W tym miejscu funkcja parkowego zbiornika wykracza poza kompozycję krajobrazową.

Woda odprowadzana z terenów położonych na zachód od parku nie trafia bezpośrednio do Niedźwiady. Po drodze przepływa przez staw, w którym część może zostać czasowo zatrzymana.

Autorzy opracowania z 2010 roku określają staw jako regulator stosunków wodnych w parku. Wskazują również, że w niewielkim stopniu łagodzi przepływ fali powodziowej. Nawadnianie terenów parkowych przylegających do zbiornika odbywa się metodą podsiąkową. Staw i jego otoczenie tworzą ponadto specyficzny mikroklimat korzystny dla środowiska przyrodniczego.

Nie oznacza to, że parkowy staw należy traktować jak zbiornik przeciwpowodziowy. Autorzy sami podkreślają, że jego wpływ na łagodzenie przepływu fali jest niewielki. Pełni jednak lokalną funkcję retencyjną: przejmuje wodę przepływającą przez układ odwadniający i opóźnia jej dalszy odpływ.

Odpływ można zobaczyć w terenie

Funkcjonowanie układu wodnego nie jest widoczne wyłącznie na mapach i w opracowaniach.

Po wschodniej stronie stawu znajduje się konstrukcja związana z odprowadzaniem wody. W opracowaniu Małeckiego i Gołębiaka w układzie stawu wskazano również mnich spustowy. Podczas naszej wizyty w tym miejscu widoczna była betonowa konstrukcja z metalową kratą, a za nią wyraźne obniżenie terenu.

Dalej woda opuszcza park i płynie niewielkim korytem przez tereny położone na wschód od pałacu.

To jeden z tych elementów, które podczas zwykłego spaceru łatwo przeoczyć. Dopiero wiedząc, że staw przyjmuje wodę od strony Michałkowa i przekazuje ją dalej do Niedźwiady, można zobaczyć w tej niewielkiej budowli fragment większego układu.

Woda, która zimą stawała się lodem

Parkowy staw miał także znaczenie dla codziennego funkcjonowania dawnego majątku.

Do dziś w Lewkowie zachowała się XIX-wieczna lodownia. Dokumentacja konserwatorska opisuje ją jako niewielki, podziemny budynek założony na planie koła. Obiekt został objęty pracami podczas modernizacji zespołu pałacowo-parkowego.

O jej dawnym funkcjonowaniu informują znajdujące się na miejscu tablice. Zimą ze stawu wycinano bloki lodu, które przewożono wozami do lodowni. Konstrukcja była izolowana między innymi suchym torfem, dzięki czemu zgromadzony zimą lód mógł utrzymywać niską temperaturę przez kolejne miesiące.

Pozwalało to przechowywać produkty wymagające chłodu w czasach poprzedzających elektryczne urządzenia chłodnicze.

Staw był więc jednocześnie elementem krajobrazu, częścią lokalnego układu wodnego i źródłem naturalnego lodu wykorzystywanego w gospodarstwie.

Zabytkowy staw nadal uczestniczy w obiegu wody

Lewków dobrze pokazuje, że historyczny staw parkowy nie musi być jedynie pamiątką dawnej kompozycji krajobrazowej.

Woda zbierana z terenów od strony Michałkowa trafia rowem do parku. Przepływa przez staw, gdzie część zostaje zatrzymana, a następnie odpływa w kierunku Niedźwiady. Zbiornik wpływa na stosunki wodne parku, uczestniczy w lokalnej retencji i współtworzy warunki przyrodnicze jego otoczenia.

Jednocześnie historia lodowni pokazuje, że ta sama woda miała dawniej bardzo praktyczne znaczenie dla funkcjonowania majątku Lipskich.

Dziś staw nadal pozostaje częścią zabytkowego krajobrazu, ale także elementem rzeczywistego obiegu wody. W jednym miejscu spotykają się dzięki temu historia parku, dawna gospodarka i funkcja, którą współcześnie określilibyśmy jako lokalną retencję.