Powiat Przysuski

Charakterystyka Powiatu Przysuskiego

Powiat Przysuski położony jest w południowej części województwa mazowieckiego, na styku historycznego Mazowsza i północnych obrzeży Wyżyny Kieleckiej. To region wyjątkowy pod względem krajobrazowym, ponieważ w przeciwieństwie do wielu innych mazowieckich powiatów nie jest całkowicie równinny. Występują tutaj rozległe kompleksy leśne, pagórkowate tereny Przedgórza Iłżeckiego oraz źródłowe obszary kilku ważnych rzek środkowej Polski.

Powiat zajmuje powierzchnię około 800 km² i liczy blisko 40 tysięcy mieszkańców. Jego siedzibą jest Przysucha – miasto znane z bogatej historii przemysłowej, związanej z wydobyciem rud żelaza oraz działalnością rodzin Dembińskich i Dziewulskich. Region przez stulecia pozostawał pograniczem pomiędzy Mazowszem a Małopolską, czego ślady widoczne są zarówno w krajobrazie kulturowym, jak i architekturze.

Współcześnie Powiat Przysuski należy do najbardziej zielonych i najmniej zurbanizowanych części Mazowsza. Duży udział lasów, stosunkowo czyste środowisko oraz obecność terenów o wysokich walorach przyrodniczych sprawiają, że jest to obszar o znacznym potencjale rozwoju turystyki przyrodniczej, gospodarki leśnej i projektów związanych z ochroną zasobów wodnych.

Powiat w liczbach

Powiat obejmuje gminy Borkowice, Gielniów, Klwów, Odrzywół, Potworów, Przysucha, Rusinów i Wieniawa.

Przyroda i krajobraz

Powiat Przysuski należy do najbardziej zróżnicowanych krajobrazowo regionów Mazowsza.

Występują tutaj:

• Garb Gielniowski,

• Wzgórza Opoczyńskie,

• dolina Radomki,

• źródliskowe obszary Pilicy,

• rozległe kompleksy leśne,

• pagórki i wzgórza polodowcowe,

• tereny rolnicze.

Szczególnym wyróżnikiem regionu jest Garb Gielniowski, który stanowi północne przedpole Gór Świętokrzyskich. To właśnie tutaj znajdują się jedne z najwyżej położonych terenów województwa mazowieckiego. W wielu miejscach krajobraz przypomina bardziej pogórze niż typowe nizinne Mazowsze.

Duże powierzchnie lasów oraz niewielka presja urbanizacyjna sprawiają, że region zachował stosunkowo naturalny charakter.

Wody i retencja

Powiat odgrywa bardzo ważną rolę w gospodarce wodnej południowego Mazowsza.

Najważniejsze cieki wodne obejmują:

• Radomkę,

• Drzewiczkę,

• Jabłonicę,

• Wiązownicę,

• liczne strumienie źródłowe.

Źródłowe obszary Radomki

Największe znaczenie posiada Radomka, której źródła znajdują się właśnie na terenach Powiatu Przysuskiego. Rzeka ta stanowi jeden z najważniejszych dopływów Wisły w południowej części województwa.

Dolina Radomki tworzy cenny korytarz ekologiczny oraz naturalny system retencji krajobrazowej.

Znaczenie terenów leśnych

Rozległe lasy Garbu Gielniowskiego pełnią funkcję naturalnego magazynu wody. Dzięki nim ograniczany jest gwałtowny odpływ wód opadowych, a lokalne ekosystemy są bardziej odporne na skutki suszy.

Wyzwania hydrologiczne

Podobnie jak wiele regionów Polski, powiat zmaga się z:

• okresowymi suszami,

• spadkiem poziomu wód gruntowych,

• zanikiem drobnych cieków,

• potrzebą odbudowy małej retencji.

Rolnictwo i gospodarka lokalna

Gospodarka powiatu opiera się głównie na:

• rolnictwie,

• sadownictwie,

• leśnictwie,

• przetwórstwie spożywczym,

• lokalnej przedsiębiorczości.

Dominujące uprawy obejmują:

• zboża,

• kukurydzę,

• ziemniaki,

• warzywa,

• paprykę,

• owoce miękkie.

Potworów – zagłębie paprykowe

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów gospodarki regionu jest produkcja papryki. Gmina Potworów należy do największych ośrodków upraw papryki w Polsce.

Produkcja prowadzona jest głównie pod osłonami i stanowi ważne źródło dochodów mieszkańców. Powiat Przysuski jest dzięki temu rozpoznawalny daleko poza granicami Mazowsza.

Sadownictwo i ogrodnictwo

Znaczącą rolę odgrywa również produkcja owoców oraz rozwijające się gospodarstwa specjalistyczne związane z warzywnictwem i uprawami szklarniowymi.

Paprykowe Zagłębie Polski

Jeżeli istnieje jedna specjalizacja gospodarcza jednoznacznie kojarzona z Powiatem Przysuskim, jest nią właśnie papryka.

Okolice Potworowa, Klwowa i Rusinowa należą do największych skupisk producentów papryki w kraju. Produkcja prowadzona jest na tysiącach tuneli foliowych, które stały się charakterystycznym elementem lokalnego krajobrazu.

Region dostarcza warzywa nie tylko na rynek krajowy, ale również do wielu państw europejskich.

Lasy i środowisko

Lesistość powiatu należy do najwyższych na Mazowszu i wynosi około 35–40%.

Największe kompleksy leśne znajdują się:

• na Garbie Gielniowskim,

• w gminie Borkowice,

• w gminie Rusinów,

• w okolicach Przysuchy.

Dominują:

• sosna,

• jodła,

• dąb,

• buk,

• brzoza,

• grab.

Obecność jodły i buka jest zjawiskiem stosunkowo rzadkim na Mazowszu i wynika z bliskości Gór Świętokrzyskich.

Lasy pełnią ważne funkcje:

• retencyjne,

• klimatyczne,

• krajobrazowe,

• przyrodnicze.

Zwierzęta i bioróżnorodność

Rozległe lasy oraz niewielki stopień urbanizacji sprzyjają zachowaniu bogatej fauny.

Występują tutaj:

• jelenie,

• sarny,

• dziki,

• łosie,

• lisy,

• borsuki,

• bobry.

Wśród ptaków spotkać można:

• bociana czarnego,

• bielika,

• żurawia,

• puchacza,

• dzięcioła czarnego,

• zimorodka.

Powiat znajduje się na styku kilku ważnych korytarzy ekologicznych łączących Mazowsze z Górami Świętokrzyskimi.

Zabytki i dziedzictwo kulturowe

Historia regionu związana jest z przemysłem metalurgicznym, wydobyciem rud żelaza oraz dawnymi szlakami handlowymi.

Najważniejsze zabytki obejmują:

• zabytkowy układ urbanistyczny Przysuchy,

• synagogę w Przysusze,

• dwór Dembińskich,

• kościół św. Jana Nepomucena,

• zabytki przemysłowe dawnego Staropolskiego Okręgu Przemysłowego,

• historyczne miejscowości Gielniów i Odrzywół.

Przysucha

Miasto przez wiele lat rozwijało się jako ważny ośrodek przemysłowy związany z hutnictwem i górnictwem rud żelaza. Zachowało wiele interesujących zabytków przypominających o tej historii.

Oskar Kolberg

Przysucha jest miejscem urodzenia Oskara Kolberga – wybitnego etnografa, folklorysty i badacza kultury ludowej, którego prace do dziś stanowią fundament wiedzy o polskim folklorze.

Turystyka i rekreacja

Powiat Przysuski nie jest jeszcze regionem masowej turystyki, co dla wielu odwiedzających stanowi jego dodatkowy atut.

Najciekawsze miejsca obejmują:

• Garb Gielniowski,

• dolinę Radomki,

• Przysuchę,

• szlaki piesze i rowerowe,

• kompleksy leśne,

• punkty widokowe na wzgórzach południowej części powiatu.

Popularne formy aktywności:

• turystyka rowerowa,

• piesze wędrówki,

• grzybobranie,

• obserwacja ptaków,

• fotografia krajobrazowa.

Region oferuje ciszę i kontakt z naturą coraz trudniejsze do znalezienia w pobliżu dużych aglomeracji.

Zielona infrastruktura i środowisko

Powiat Przysuski posiada bardzo duży potencjał rozwoju rozwiązań związanych z błękitno-zieloną infrastrukturą.

Najważniejsze kierunki działań obejmują:

• ochronę źródlisk Radomki,

• rozwój małej retencji,

• ochronę terenów leśnych,

• zachowanie mokradeł,

• zwiększanie liczby zadrzewień śródpolnych,

• rozwój odnawialnych źródeł energii,

• wspieranie rolnictwa odpornego na zmiany klimatu.

Naturalne walory krajobrazowe oraz wysoka lesistość sprawiają, że region posiada wyjątkowo dobre warunki do realizacji projektów środowiskowych.

Potencjał rozwojowy

Powiat Przysuski należy do tych części Mazowsza, które posiadają znaczące rezerwy rozwojowe oparte na zasobach przyrodniczych i lokalnej przedsiębiorczości.

Najważniejsze atuty regionu to:

• wysoka lesistość,

• Garb Gielniowski,

• źródliska Radomki,

• produkcja papryki,

• rozwinięte ogrodnictwo,

• stosunkowo czyste środowisko,

• bogata historia regionu.

W nadchodzących latach coraz większą rolę mogą odgrywać inwestycje związane z gospodarką wodną, odnawialnymi źródłami energii, rozwojem nowoczesnego rolnictwa oraz turystyki przyrodniczej. Powiat Przysuski posiada wszystkie atuty, aby stać się jednym z najciekawszych przykładów zrównoważonego rozwoju południowego Mazowsza. Zachowane lasy, źródliskowe obszary rzek oraz silne tradycje rolnicze tworzą solidne fundamenty dla budowy nowoczesnej gospodarki opartej na lokalnych zasobach i szacunku dla środowiska.