Powiat Szydłowiecki

Charakterystyka Powiatu Szydłowieckiego

Powiat Szydłowiecki położony jest w południowej części województwa mazowieckiego, przy granicy z województwem świętokrzyskim. To jeden z najbardziej niezwykłych krajobrazowo powiatów Mazowsza, ponieważ znaczna część jego obszaru znajduje się już nie na nizinach, lecz na północnych obrzeżach Wyżyny Kieleckiej. Powiat zajmuje powierzchnię około 452 km² i liczy niespełna 40 tysięcy mieszkańców. Jego siedzibą jest Szydłowiec – historyczne miasto słynące z wydobycia piaskowca, renesansowego zamku oraz wielowiekowych tradycji rzemieślniczych.

Region często określany jest mianem „bramy Gór Świętokrzyskich od strony Mazowsza”. Występują tutaj najwyższe wzniesienia województwa mazowieckiego, rozległe kompleksy leśne Garbu Gielniowskiego oraz liczne ślady działalności dawnego Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Powiat wyróżnia się także wyjątkowym dziedzictwem kulturowym związanym z rodami Szydłowieckich i Radziwiłłów, które przez stulecia kształtowały rozwój tej części Polski.

W kontekście Zielopolis jest to jeden z najciekawszych powiatów Mazowsza pod względem ochrony lasów, zasobów wodnych oraz potencjału rozwoju turystyki przyrodniczej.

Powiat w liczbach

Powiat tworzą gminy: Szydłowiec, Chlewiska, Jastrząb, Mirów i Orońsko. Najwyższy punkt województwa mazowieckiego – Góra Altana – znajduje się właśnie na terenie powiatu.

Przyroda i krajobraz

Powiat Szydłowiecki wyróżnia się krajobrazem niespotykanym w większości Mazowsza.

Najważniejsze elementy krajobrazu obejmują:

• Garb Gielniowski,

• Przedgórze Iłżeckie,

• rozległe lasy sosnowe,

• wzgórza piaskowcowe,

• doliny rzeczne,

• źródliska licznych cieków.

Znaczna część regionu położona jest na terenach przekraczających 250–300 m n.p.m., a najwyższe wzniesienia przekraczają 400 m n.p.m. Dzięki temu krajobraz przypomina bardziej północne obrzeża Gór Świętokrzyskich niż typowe Mazowsze.

W okolicach Chlewisk, Huciska czy Ciechostowic występują charakterystyczne wychodnie piaskowca, które przez wieki były podstawą rozwoju lokalnego kamieniarstwa.

Wody i retencja

Powiat leży w zlewni Radomki i Pilicy, a jego lasy i wzgórza pełnią ważną funkcję retencyjną dla południowego Mazowsza.

Najważniejsze cieki wodne to:

• Korzeniówka,

• Szabasówka,

• Kobyłka,

• Jabłonica,

• liczne leśne strumienie źródłowe.

Źródliskowy charakter regionu

Wzgórza Garbu Gielniowskiego stanowią obszar źródliskowy dla wielu cieków wodnych. Dzięki dużej lesistości woda zatrzymywana jest w glebie i stopniowo zasila lokalne rzeki.

Znaczenie lasów dla retencji

Lasy powiatu pełnią funkcję naturalnych magazynów wody. Ograniczają gwałtowny odpływ po opadach i pomagają przeciwdziałać skutkom suszy.

Wyzwania środowiskowe

Najważniejsze problemy obejmują:

• okresowe niedobory wody,

• zanikanie małych cieków,

• skutki zmian klimatu,

• potrzebę ochrony terenów źródliskowych.

Rolnictwo i gospodarka lokalna

Gospodarka powiatu opiera się na kilku wzajemnie uzupełniających się filarach.

Najważniejsze sektory obejmują:

• rolnictwo,

• leśnictwo,

• kamieniarstwo,

• przemysł drzewny,

• usługi,

• turystykę.

Dominujące uprawy to:

• zboża,

• ziemniaki,

• kukurydza,

• rośliny paszowe.

Istotną rolę odgrywa również hodowla bydła oraz produkcja rolna prowadzona na terenach o stosunkowo niewielkim stopniu intensyfikacji.

Piaskowiec szydłowiecki – lokalna specjalizacja regionu

Najbardziej rozpoznawalnym symbolem gospodarczym regionu jest piaskowiec szydłowiecki.

Od średniowiecza wydobywany był w okolicznych kamieniołomach i wykorzystywany przy budowie wielu ważnych obiektów w Polsce.

Z lokalnego piaskowca powstały między innymi elementy architektoniczne:

• zamku w Szydłowcu,

• kościołów regionu,

• budowli w Krakowie,

• budowli w Warszawie.

Kamieniarstwo przez stulecia stanowiło podstawę rozwoju miasta i do dziś pozostaje ważnym elementem lokalnej tożsamości.

Lasy i środowisko

Powiat należy do najbardziej zalesionych obszarów południowego Mazowsza.

Największe kompleksy leśne znajdują się:

• na Garbie Gielniowskim,

• w gminie Chlewiska,

• w gminie Mirów,

• wokół Szydłowca.

Dominują:

• sosna,

• jodła,

• dąb,

• brzoza,

• buk,

• grab.

Obecność jodły i buka jest efektem bliskości Gór Świętokrzyskich i stanowi rzadkość w skali Mazowsza. Lasy pełnią ważne funkcje retencyjne, klimatyczne i krajobrazowe.

Zwierzęta i bioróżnorodność

Rozległe kompleksy leśne oraz niewielka urbanizacja sprzyjają zachowaniu bogatej fauny.

Występują tutaj:

• jelenie,

• sarny,

• dziki,

• łosie,

• lisy,

• borsuki,

• bobry.

Wśród ptaków można spotkać:

• bociana czarnego,

• bielika,

• puchacza,

• żurawia,

• dzięcioła czarnego,

• zimorodka.

Lasy Garbu Gielniowskiego stanowią ważny korytarz ekologiczny pomiędzy Mazowszem a Górami Świętokrzyskimi.

Zabytki i dziedzictwo kulturowe

Powiat Szydłowiecki należy do najcenniejszych historycznie regionów południowego Mazowsza.

Najważniejsze zabytki obejmują:

• zamek w Szydłowcu,

• kościół św. Zygmunta,

• renesansowy ratusz,

• pałac Odrowążów w Chlewiskach,

• Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku,

• historyczne kamieniołomy.

Szydłowiec – renesansowa perła Mazowsza

Miasto przeżywało największy rozkwit w XVI wieku pod rządami rodu Szydłowieckich. Do dziś zachowało wyjątkowy układ urbanistyczny oraz jedne z najcenniejszych zabytków renesansu w tej części Polski.

Orońsko

Znajduje się tutaj słynne Centrum Rzeźby Polskiej, należące do najważniejszych instytucji sztuki współczesnej w kraju.

Turystyka i rekreacja

Powiat posiada bardzo duży potencjał turystyki przyrodniczej i kulturowej.

Najważniejsze atrakcje obejmują:

• zamek w Szydłowcu,

• Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku,

• Garb Gielniowski,

• Górę Altana,

• szlaki rowerowe,

• leśne ścieżki przyrodnicze.

Popularne formy aktywności:

• turystyka rowerowa,

• piesze wędrówki,

• nordic walking,

• fotografia krajobrazowa,

• zwiedzanie zabytków,

• grzybobranie.

Coraz większą popularnością cieszą się trasy prowadzące przez najwyższe wzniesienia województwa mazowieckiego.

Zielona infrastruktura i środowisko

Powiat Szydłowiecki posiada bardzo duży potencjał rozwoju błękitno-zielonej infrastruktury.

Najważniejsze kierunki działań obejmują:

• ochronę terenów źródliskowych,

• rozwój małej retencji,

• ochronę lasów Garbu Gielniowskiego,

• zwiększanie liczby zadrzewień śródpolnych,

• rozwój odnawialnych źródeł energii,

• ochronę gleb przed erozją,

• wspieranie turystyki przyrodniczej.

Lasy i wzgórza regionu mogą odgrywać coraz większą rolę w adaptacji południowego Mazowsza do zmian klimatu.

Potencjał rozwojowy

Powiat Szydłowiecki należy do najbardziej unikalnych krajobrazowo części województwa mazowieckiego. Łączy bogate dziedzictwo historyczne, zasoby naturalne oraz duży potencjał turystyczny.

Najważniejsze atuty regionu to:

• najwyższe wzniesienia Mazowsza,

• Garb Gielniowski,

• wysoka lesistość,

• piaskowiec szydłowiecki,

• zamek w Szydłowcu,

• Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku,

• korzystne położenie przy trasie S7.

W najbliższych latach coraz większe znaczenie mogą mieć inwestycje związane z ochroną zasobów wodnych, rozwojem turystyki przyrodniczej, gospodarką leśną oraz odnawialnymi źródłami energii. Powiat Szydłowiecki posiada wszystkie atuty, aby stać się jednym z najbardziej rozpoznawalnych regionów południowego Mazowsza, wykorzystując swoje wyjątkowe położenie pomiędzy Mazowszem a Górami Świętokrzyskimi. Dzięki połączeniu przyrody, historii i krajobrazu może rozwijać się w sposób zgodny z ideami Zielopolis, oparty na lokalnych zasobach i szacunku dla środowiska.