Powiat Jastrzębie-Zdrój

Charakterystyka Miasta Jastrzębie-Zdrój

Jastrzębie-Zdrój jest jednym z najbardziej nietypowych miast województwa śląskiego. W przeciwieństwie do wielu ośrodków regionu nie rozwijało się początkowo jako miasto przemysłowe, lecz jako uzdrowisko znane z leczniczych wód solankowych i korzystnego mikroklimatu. Jeszcze w XIX wieku przyjeżdżali tutaj kuracjusze z całego Śląska, Austrii i Czech, a miejscowość należała do najbardziej eleganckich kurortów tej części Europy.

Przełom nastąpił w drugiej połowie XX wieku, kiedy odkrycie bogatych złóż węgla koksowego doprowadziło do dynamicznego rozwoju górnictwa. W ciągu zaledwie kilkunastu lat niewielka miejscowość uzdrowiskowa przekształciła się w nowoczesne miasto liczące dziesiątki tysięcy mieszkańców. Prawa miejskie Jastrzębie-Zdrój otrzymało w 1963 roku.

Miasto zajmuje szczególne miejsce w historii współczesnej Polski. To właśnie tutaj w 1980 roku podpisano Porozumienie Jastrzębskie, które obok porozumień gdańskich i szczecińskich stało się jednym z fundamentów narodzin ruchu Solidarność. Dzięki temu Jastrzębie-Zdrój zapisało się nie tylko w historii Śląska, ale również całego kraju.

Współczesne Jastrzębie-Zdrój znajduje się blisko granicy z Czechami, na pograniczu Górnego Śląska i Beskidów. Miasto wyróżnia się dużą ilością terenów zielonych, zachowanym Parkiem Zdrojowym oraz stosunkowo korzystnym położeniem przyrodniczym. Coraz większego znaczenia nabierają działania związane z przygotowaniem miasta do przyszłości po górnictwie oraz rozwojem nowych kierunków gospodarki.

Powiat w liczbach

Przyroda i krajobraz

Jastrzębie-Zdrój położone jest na Płaskowyżu Rybnickim, niedaleko Bramy Morawskiej – jednego z najważniejszych obniżeń terenowych Europy Środkowej.

Krajobraz miasta tworzą:

• faliste wzgórza pogórnicze,

• doliny potoków,

• tereny rolnicze,

• lasy i zadrzewienia śródpolne,

• Park Zdrojowy,

• rozległe osiedla mieszkaniowe.

W przeciwieństwie do centralnej części Górnego Śląska miasto zachowało stosunkowo dużo terenów otwartych, szczególnie w dzielnicach Bzie, Ruptawa, Szeroka i Borynia.

Wody i retencja

Jastrzębie-Zdrój nie posiada dużych rzek ani jezior, jednak lokalna sieć wodna odgrywa istotną rolę dla funkcjonowania miasta.

Najważniejsze cieki obejmują:

• Szotkówkę,

• Jastrzębiankę,

• Ruptawkę,

• Gmyrdek.

Wody te należą do zlewni Odry i poprzez Olzę trafiają do systemu rzecznego Europy Środkowej.

Historycznie największe znaczenie posiadały źródła solankowe odkryte w XIX wieku, które dały początek uzdrowisku Jastrzębie-Zdrój. To właśnie od nich pochodzi drugi człon nazwy miasta – „Zdrój”.

Współcześnie coraz większe znaczenie mają:

• retencja osiedlowa,

• zagospodarowanie wód opadowych,

• ochrona dolin potoków,

• rekultywacja terenów pogórniczych.

Rolnictwo i gospodarka lokalna

Gospodarka miasta przez dziesięciolecia opierała się na wydobyciu węgla kamiennego, szczególnie wysokiej jakości węgla koksowego.

Najważniejsze sektory obejmują:

• górnictwo,

• energetykę,

• przemysł okołogórniczy,

• logistykę,

• handel,

• usługi.

JSW – stolica polskiego węgla koksowego

Jastrzębie-Zdrój jest siedzibą Jastrzębska Spółka Węglowa, największego producenta węgla koksowego w Unii Europejskiej. Działające w mieście kopalnie przez wiele lat stanowiły podstawę rozwoju gospodarczego całego regionu. Węgiel koksowy pozostaje strategicznym surowcem dla europejskiego hutnictwa i przemysłu stalowego.

Jednocześnie coraz częściej mówi się o konieczności dywersyfikacji gospodarki i tworzenia nowych miejsc pracy niezwiązanych bezpośrednio z górnictwem.

Lasy i środowisko

Znaczną część miasta zajmują tereny zielone oraz kompleksy leśne.

Najważniejsze obszary obejmują:

• Las Kyndra,

• tereny leśne Bzia,

• okolice Ruptawy,

• Park Zdrojowy,

• zadrzewienia dolin rzecznych.

Dominują:

• sosny,

• dęby,

• brzozy,

• buki,

• olchy.

Lasy i tereny zielone pełnią ważną funkcję klimatyczną oraz rekreacyjną dla mieszkańców.

Zwierzęta i bioróżnorodność

Na obrzeżach miasta oraz w kompleksach leśnych występują:

• sarny,

• dziki,

• lisy,

• kuny,

• zające.

W dolinach cieków wodnych i parkach spotkać można:

• czaple siwe,

• dzięcioły,

• myszołowy,

• sowy,

• zimorodki.

Wiele terenów pogórniczych po zakończeniu eksploatacji zostało spontanicznie zasiedlonych przez liczne gatunki roślin i zwierząt, tworząc nowe siedliska przyrodnicze.

Zabytki i dziedzictwo kulturowe

Mimo stosunkowo krótkiej historii miejskiej Jastrzębie-Zdrój posiada interesujące dziedzictwo kulturowe.

Najważniejsze zabytki obejmują:

• Park Zdrojowy,

• Dom Zdrojowy,

• dawny Zakład Przyrodoleczniczy,

• pałac w Boryni,

• zabytkowe kościoły Ruptawy i Bzia,

• historyczne zabudowania uzdrowiskowe.

Dziedzictwo uzdrowiska

Najbardziej charakterystycznym elementem historii miasta pozostaje jego uzdrowiskowa przeszłość. Zachowane budynki sanatoryjne oraz Park Zdrojowy przypominają czasy, gdy Jastrzębie-Zdrój należało do najważniejszych kurortów Górnego Śląska.

Turystyka i rekreacja

Choć miasto nie należy do głównych kierunków turystycznych województwa śląskiego, oferuje wiele atrakcji dla mieszkańców i odwiedzających.

Najważniejsze miejsca to:

• Park Zdrojowy,

• Galeria Historii Miasta,

• pałac w Boryni,

• ścieżki rowerowe pogranicza polsko-czeskiego,

• tereny rekreacyjne Ruptawy i Bzia,

• obiekty sportowe.

Miasto jest również dobrą bazą wypadową do Beskidów, Czech oraz doliny Olzy.

Zielona infrastruktura i środowisko

Jastrzębie-Zdrój stoi dziś przed jednym z najważniejszych wyzwań rozwojowych w województwie śląskim – przygotowaniem do przyszłości po dominacji górnictwa.

Najważniejsze kierunki działań obejmują:

• rekultywację terenów pogórniczych,

• rozwój retencji miejskiej,

• ochronę dolin potoków,

• rozwój odnawialnych źródeł energii,

• zwiększanie powierzchni zieleni,

• poprawę efektywności energetycznej budynków,

• tworzenie nowych terenów rekreacyjnych.

Miasto posiada duży potencjał do wykorzystania terenów poprzemysłowych jako elementów nowoczesnej błękitno-zielonej infrastruktury.

Potencjał rozwojowy

Jastrzębie-Zdrój znajduje się obecnie w jednym z najważniejszych momentów swojej historii gospodarczej.

Największe atuty miasta to:

• położenie przy granicy z Czechami,

• rozwinięta infrastruktura przemysłowa,

• silne zaplecze techniczne,

• duże tereny inwestycyjne,

• uzdrowiskowe dziedzictwo,

• znaczne zasoby terenów zielonych,

• wysoka jakość życia w porównaniu z wieloma miastami przemysłowymi.

W nadchodzących dekadach kluczowe znaczenie będą miały inwestycje związane z transformacją energetyczną, rozwojem nowych technologii oraz wykorzystaniem potencjału terenów pogórniczych. Jastrzębie-Zdrój może stać się jednym z najciekawszych przykładów miasta przechodzącego od gospodarki opartej na wydobyciu surowców do modelu bardziej zrównoważonego i przyjaznego środowisku.