Kalisz ma skalę, którą czuć już podczas pierwszego spaceru. To drugie pod względem liczby mieszkańców miasto województwa wielkopolskiego – pod koniec 2024 roku mieszkało tu 91 963 osób. Miasto na prawach powiatu zajmuje 69,38 km² i jest wyraźnie większe od odwiedzanych przez nas wcześniej Krotoszyna czy Ostrowa Wielkopolskiego.
Kilka godzin wystarczy, żeby zobaczyć najważniejsze punkty centrum, ale zdecydowanie nie wystarczy, żeby dobrze poznać całe miasto. Podczas wizyty 26 sierpnia 2026 roku skupiliśmy się przede wszystkim na śródmieściu, Parku Miejskim, Plantach, ciekach tworzących Kaliski Węzeł Wodny oraz Parku Przyjaźni. Na koniec wyjechaliśmy również nad zbiornik Szałe.
Właśnie woda okazała się najlepszym przewodnikiem po Kaliszu. Czasem płynie szerokim korytem, czasem kanałem pomiędzy parkowymi alejami. W jednym miejscu jej dawny przebieg zdradza dziś pas zieleni, w innym dawne wyrobiska po cegielni zmieniają się we współczesny system retencji i oczyszczania wód.
Główny Rynek i historyczne centrum Kalisza
Spacer po Kaliszu trudno rozpocząć bez historycznego centrum. Główny Rynek został wytyczony już w XIII wieku, choć jego dzisiejszy wygląd jest w dużej mierze efektem znacznie późniejszej historii miasta.
Najbardziej charakterystycznym obiektem placu jest ratusz. Obecny budynek powstał w latach 1920–1924 według projektu Sylwestra Pajzderskiego, zastępując wcześniejszy ratusz zniszczony podczas I wojny światowej. Pod powierzchnią placu kryją się pozostałości jeszcze starszych budowli, w tym gotyckiego ratusza z XIV wieku.
W śródmieściu nie brakuje kościołów, pomników i śladów dawnych fortyfikacji. Szczególnie charakterystyczna jest Baszta Dorotka – jedyna zachowana baszta średniowiecznego Kalisza. W czasach Kazimierza Wielkiego system murów miał około 1600 metrów długości, obejmował około 18 hektarów i posiadał 15 baszt. Do naszych czasów przetrwało około 300 metrów fortyfikacji.
Nie próbujemy jednak tworzyć katalogu wszystkich kaliskich zabytków. Centrum jest tutaj początkiem spaceru, podczas którego bardzo szybko okazuje się, że historia miasta wielokrotnie prowadzi w stronę wody.
Planty - zielony ślad po Babince
Dzisiejsze Planty Miejskie wyglądają jak typowy śródmiejski pas zieleni: szeroka aleja, stare drzewa, ławki i miejsca pozwalające na chwilę odsunąć się od ruchliwych ulic.
Ich historia jest jednak bezpośrednio związana z Prosną.
W miejscu Plant płynęła niegdyś Babinka – odnoga Prosny, która w średniowieczu została wykorzystana jako element systemu obronnego miasta. Z czasem kanał coraz bardziej tracił swoją pierwotną funkcję, a wraz z rozwojem Kalisza i przemysłu pogarszał się jego stan sanitarny. Projekt zasypania Babinki pojawił się już w 1911 roku.
Ostatecznie kanał zlikwidowały niemieckie władze okupacyjne w latach 1941–1942. Historia tego miejsca ma przy tym wyjątkowo ponury rozdział. Do zasypywania Babinki wykorzystano między innymi gruz ze zniszczonej synagogi oraz tysiące książek pochodzących z polskich i żydowskich bibliotek. Przypomina o tym znajdujący się dziś na Plantach Pomnik Książki.
Po wojnie przestrzeń odzyskało miasto. W latach 1946–1949 w miejscu dawnego kanału urządzono blisko 700-metrową promenadę – dzisiejsze Planty Miejskie.
Dawna Babinka nie zniknęła więc z Kalisza całkowicie. Nie ma już wody, ale jej przebieg nadal można odczytać w układzie miasta. W pobliżu fontanny „Noce i Dnie” zaznaczono nawet w nawierzchni kierunek dawnego koryta prowadzącego w stronę Parku Miejskiego.
To interesujący przykład przestrzeni, w której dawny ciek został zastąpiony zielonym ciągiem pieszym, zachowującym w strukturze miasta ślad wcześniejszego układu wodnego.
Prosna i Kaliski Węzeł Wodny
Jeżeli Planty pokazują Kalisz w miejscu, z którego woda zniknęła, kilka minut spaceru wystarcza, żeby ponownie znaleźć się nad jej brzegiem.
Prosna jest główną osią hydrograficzną miasta, ale kaliski układ wodny jest znacznie bardziej skomplikowany. Do ważniejszych dopływów na terenie Kalisza należą Pokrzywnica i Swędrnia po prawej stronie oraz Piwonka i Krępica po lewej. Istotną częścią systemu są także Kanały Bernardyński i Rypinkowski.
Ich obecność jest związana między innymi z wielką powodzią z 1840 roku. W latach 1841–1842 przeprowadzono regulację Prosny i wykonano Kanał Bernardyński oraz Kanał Rypinkowski.
W granicach Kaliskiego Węzła Wodnego Prosna rozdziela się na Koryto Główne oraz oba kanały. Na poszczególnych korytach znajdują się jazy pozwalające utrzymywać poziom wody, a kanały Bernardyński i Rypinkowski pełnią również funkcję kanałów ulgi, którymi podczas wezbrań może być przeprowadzana woda.
Właśnie nad Kanałem Bernardyńskim rozpoczęliśmy spacer po mieście, zostawiając samochód przy ulicy Sportowej. Przy wejściu do Parku Miejskiego można zobaczyć nie tylko samo koryto, ale również urządzenia hydrotechniczne i różnicę poziomów wody.
Mimo technicznej funkcji kanału jego otoczenie nie przypomina betonowej infrastruktury przeciwpowodziowej. Brzegi są zielone, miejscami pojawia się roślinność wodna i szuwarowa, a wzdłuż kanału prowadzą alejki. Infrastruktura wodna stała się tutaj jednocześnie częścią miejskiego krajobrazu.
Park Miejski - ponad dwa stulecia zieleni nad wodą
Park Miejski jest miejscem, któremu podczas wizyty w Kaliszu warto poświęcić znacznie więcej czasu, niż może początkowo sugerować mapa.
Jego początki sięgają 1798 roku, kiedy na terenach dawnych ogrodów jezuickich zaczęto tworzyć publiczny park. Miasto określa go jako najstarszy ogólnodostępny park w Polsce. Wraz z Nowym Parkiem po drugiej stronie Prosny cały kompleks zajmuje około 30 hektarów.
Inwentaryzacje przywoływane przez miasto wskazują na ponad 4000 drzew, krzewów i krzewinek oraz 159 odmian drzew i krzewów ozdobnych.
Liczby nie oddają jednak najważniejszej cechy tego miejsca. Park nie został po prostu urządzony obok rzeki. Woda jest jednym z elementów jego kompozycji.
Prosna i jej odnogi dzielą teren na kolejne wnętrza parkowe. Pojawiają się wyspy, mostki, spokojniejsze fragmenty wody i alejki biegnące bezpośrednio przy brzegach. Stary drzewostan miejscami niemal zamyka widok nad kanałami.
Po regulacji Prosny przeprowadzonej po powodzi z 1840 roku park mógł zostać powiększony. W 1843 roku utworzono również okrągły staw z wyspą, znany dziś jako Kogutek.
Obecnie staw z fontanną, roślinnością wodną i otaczającymi go starymi drzewami jest jednym z charakterystycznych miejsc parku. W innych częściach uwagę zwracają zegar słoneczny, rzeźby, mostki i rozległe polany.
Park ma też wyraźnie przyrodniczy charakter. Podczas naszej sierpniowej wizyty oprócz typowych miejskich ptaków spotkaliśmy sporo wiewiórek. Wszystkie zaobserwowane przez nas osobniki miały rude umaszczenie i nie wydawały się szczególnie przejmować obecnością spacerowiczów.
To drobna obserwacja, ale dobrze oddaje charakter miejsca. Park Miejski nie jest wyłącznie zabytkową kompozycją oglądaną z alejki. Po ponad dwóch stuleciach pozostaje żywym fragmentem miejskiej przyrody.
Teatr nad wodą
Na obrzeżu Parku Miejskiego znajduje się Teatr im. Wojciecha Bogusławskiego. Jego położenie jest szczególnie interesujące właśnie od strony wody – reprezentacyjna architektura spotyka się tutaj bezpośrednio z zielenią i Kaliskim Węzłem Wodnym.
Główna siedziba teatru znajduje się przy placu Bogusławskiego 1, a wejście prowadzi od strony alei Wolności i Mostu Teatralnego.
Nie trzeba długo opisywać samego gmachu, żeby dostrzec jego rolę w przestrzeni miasta. Widok teatru ponad wodą jest jednym z tych miejsc, w których Prosna przestaje być jedynie elementem hydrografii i staje się częścią reprezentacyjnego krajobrazu Kalisza.
Park Przyjaźni - od glinianek do zielono-niebieskiej infrastruktury
Park Przyjaźni opowiada zupełnie inną historię niż Park Miejski.
Ma ponad 11 hektarów i powstał w latach 70. XX wieku na terenie dawnej cegielni „Czaszki”. W latach 1977–1978 przeprowadzono rekultywację pozostawionych przez działalność przemysłową glinianek.
Ślad dawnej funkcji terenu jest nadal bardzo czytelny.
W parku znajduje się pięć stawów będących dawnymi gliniankami, rozdzielonych groblami. Pomiędzy nimi prowadzą alejki i niewielkie mostki.
Podczas wizyty 26 sierpnia 2026 roku można było zobaczyć zbiorniki o różnym charakterze – od bardziej otwartego lustra wody po fragmenty mocno zajęte przez szuwary. Stare wierzby, roślinność brzegowa i ukształtowanie terenu sprawiają, że trudno dziś odczytać ten obszar wyłącznie jako dawne przemysłowe wyrobisko.
Jednocześnie zastaliśmy Park Przyjaźni w trakcie kolejnej dużej zmiany.
Już w 2023 roku miasto zleciło przygotowanie dokumentacji projektowej budowy kaskady wodnej. Późniejsze postępowania objęły znacznie szerszy zakres: budowę kaskady, przebudowę stawu retencyjnego, regulację linii brzegowej, oczyszczenie zbiornika i przekształcenie go w staw hydrofitowy wraz z przepustem.
Tablica budowy sfotografowana przez nas na miejscu potwierdza realizację właśnie tego zakresu prac.
Projekt jest szczególnie ciekawy z punktu widzenia gospodarowania wodą opadową. Do systemu ma trafiać podczyszczona deszczówka z ulicy Skalmierzyckiej. Woda ma następnie przechodzić przez elementy kaskady i meandrującego strumienia, a roślinność hydrofitowa ma wspierać jej naturalne oczyszczanie.
Powstaje więc układ:
woda opadowa z miasta → podczyszczenie → kaskada i strumień → staw hydrofitowy → retencja i procesy biologicznego oczyszczania.
Park Przyjaźni przeszedł tym samym interesującą drogę. Najpierw człowiek wydobywał tu glinę. Pozostałe wyrobiska zostały później przekształcone w parkowe stawy, a obecnie część tego odziedziczonego układu wodnego jest adaptowana do współczesnych potrzeb retencyjnych.
Do tego miejsca zdecydowanie warto wrócić po zakończeniu inwestycji.
Szałe - duży zbiornik w systemie wodnym Kalisza
Żeby zobaczyć gospodarkę wodną Kalisza w większej skali, trzeba wyjechać poza zwartą zabudowę miasta.
Na Pokrzywnicy znajduje się zbiornik zaporowy Szałe, nazywany również Zbiornikiem Pokrzywnickim. Budowano go w latach 1976–1978, a do użytkowania został przekazany w listopadzie 1978 roku.
Według dokumentacji Wód Polskich przy normalnym poziomie piętrzenia zbiornik ma około 150 ha powierzchni, a jego maksymalna pojemność wynosi 4,35 mln m³. Pojemność użytkowa to około 3,20 mln m³. Zbiornik ma około 3,8 km długości, przeciętnie 400 m szerokości i średnio 2,3 m głębokości.
Sama zapora ma 473 metry długości, a jej maksymalna wysokość dochodzi do 6 metrów.
Szałe nie jest jednak tylko dużym akwenem rekreacyjnym pod Kaliszem. Podstawową funkcją zbiornika jest retencjonowanie wód Pokrzywnicy. Ma również znaczenie dla ograniczania fali powodziowej na tej rzece, a tym samym dla ochrony Kalisza. Pełni ponadto funkcje rekreacyjne i sportowe.
Hydrologicznie układ jest prosty do odczytania:
zbiornik Szałe → Pokrzywnica → Prosna → Kalisz.
Dzięki temu zbiornik położony poza ścisłym centrum staje się elementem tej samej opowieści, którą zaczęliśmy kilka godzin wcześniej nad Kanałem Bernardyńskim.
Szałe ma również problemy związane ze stanem wody. Wody Polskie prowadziły badania dotyczące stanu troficznego i ekologicznego zbiornika oraz identyfikacji przyczyn jego zanieczyszczenia. To temat wymagający osobnego, aktualnego sprawdzenia przed formułowaniem dalej idących wniosków.
Kalisz widziany od strony wody i zieleni
Jedno popołudnie nie wystarczyło, żeby zobaczyć wszystko, co zaplanowaliśmy. Przy mieście liczącym ponad 90 tysięcy mieszkańców nie jest to szczególnie zaskakujące. Zamiast próbować zaliczać kolejne punkty, więcej czasu spędziliśmy w miejscach, które okazały się ciekawsze już na miejscu.
I być może właśnie dzięki temu Kalisz pokazał się z mniej oczywistej strony.
Na Plantach można spacerować śladem rzeki, której już nie ma. Kilkaset metrów dalej Prosna i XIX-wieczne kanały nadal organizują przestrzeń miasta. W Parku Miejskim woda od blisko dwóch stuleci współtworzy kompozycję jednego z najstarszych publicznych parków w Polsce.
Kilka kilometrów dalej dawny przemysł pozostawił po sobie glinianki, które najpierw stały się elementem Parku Przyjaźni, a obecnie są wykorzystywane przy budowie systemu retencji i hydrofitowego oczyszczania wody. Jeszcze szerzej na gospodarkę wodną pozwala spojrzeć Szałe – duży zbiornik na Pokrzywnicy, którego funkcje obejmują również ochronę Kalisza przed skutkami wezbrań.
To różne miejsca powstałe w różnych epokach i z zupełnie różnych powodów. Łączy je jednak woda.
I właśnie ona okazała się jednym z najlepszych sposobów na poznawanie Kalisza.
Nie całego. Na Kalisz w wersji 2 zdecydowanie jeszcze zostało co oglądać.
